विवाहसंस्कृती की दिखाऊपणाचा बाजार ? समाज कोणत्या दिशेने चालला आहे./ दिखाव्याच्या स्पर्धेने उद्ध्वस्त होत चाललेला मध्यमवर्ग / उशिरा होणारे विवाह आणि अवास्तव अपेक्षा,,,,,,,,

विवाहसंस्कृती की दिखाऊपणाचा बाजार ? समाज कोणत्या दिशेने चालला आहे..

डॉ. दिलीप कोठावदे यांनी लिहिलेला भारतीय संस्कृतीत विवाह सोहळा याविषयी परखडपणे मांडलेले विचार आज समाजासाठी खूप महत्त्वाचे आहेत, यांत मोठ्या प्रमाणात मध्यमवर्गीय भरला जातोय याची जाणीव आता नवविवाहित वधू-वरांनी तसेच त्यांच्या आई-वडिलांनी ठेवणे काळाची गरज आहे.

भारतीय संस्कृतीत विवाह हा केवळ सामाजिक कार्यक्रम नाही; तो एक संस्कार आहे. दोन व्यक्ती, दोन कुटुंबे, दोन परंपरा आणि दोन आयुष्ये एकमेकांशी जोडण्याचा तो पवित्र क्षण मानला गेला आहे. पूर्वी लग्न म्हणजे घराघरांतला आनंद, नात्यांतील ऊब, आपुलकीचा सहवास आणि साधेपणातला समाधानाचा सोहळा असायचा. आज मात्र परिस्थिती पूर्णपणे बदललेली दिसते. विवाह हा संस्कार कमी आणि दिखाऊपणा, प्रतिष्ठा, पैसा, स्पर्धा आणि सामाजिक बाजारपेठ यांचे प्रदर्शन अधिक बनला आहे.

         आजचा विवाहसोहळा पाहिला की प्रश्न पडतो — लोक लग्न करत आहेत की एखादा चित्रपट शूट करत आहेत ? हजारो लोकांची गर्दी, लाखो रुपयांची सजावट, डीजेचा कर्णकर्कश आवाज, सोशल मीडियासाठी बनवलेले कृत्रिम हावभाव, प्री-वेडिंग शूट, थीम वेडिंग, डेस्टिनेशन वेडिंग, ड्रोन कॅमेरे, सेलिब्रिटींसारखे प्रवेश, पन्नास प्रकारचे मेनू, कपड्यांचे प्रदर्शन आणि त्यामागे सुरू असलेली आर्थिक व मानसिक पिळवणूक — हेच आजच्या विवाहसंस्कृतीचे नवे वास्तव बनले आहे.

दिखाव्याच्या स्पर्धेने उद्ध्वस्त होत चाललेला मध्यमवर्ग

         समाजातील सर्वांत मोठा फटका जर कोणाला बसत असेल तर तो मध्यमवर्गीय आणि गरीब कुटुंबांना. श्रीमंत लोक कोट्यवधी खर्च करतात, ते त्यांची क्षमता असते; पण मध्यमवर्गीय कुटुंबे त्या दिखाव्याच्या स्पर्धेत उतरतात आणि आयुष्यभराचे आर्थिक गणित बिघडवून घेतात. मुलीच्या लग्नासाठी कर्ज घेणे, सोन्यासाठी उधारी करणे, जमिनी विकणे, बचत संपवणे — हे अनेक घरांत वास्तव झाले आहे.

            एका दिवसाच्या थाटासाठी अनेक वर्षे कर्ज फेडावे लागते. विवाह संपतो; पण कर्ज, ताण आणि आर्थिक ओझे मात्र कायम राहते. अनेक पालक स्वतःच्या वृद्धापकाळाची सुरक्षितता धोक्यात घालून मुलांच्या लग्नावर खर्च करतात. समाज मात्र दुसऱ्या दिवशी नवीन विषय शोधतो; त्या कुटुंबाच्या संकटाकडे कोणीही वळून पाहत नाही.

विवाह की प्रतिष्ठेचा बाजार ?

         आज लग्न म्हणजे प्रेम, समजूतदारपणा आणि जबाबदारी यांचा विचार नसून प्रतिष्ठेची स्पर्धा झाली आहे. “फलाण्यांच्या लग्नात इतका खर्च झाला, तर आपले कमी कसे ?” या मानसिकतेने समाजाला पोखरले आहे. साधेपणाने लग्न करणाऱ्यांकडे अजूनही कमीपणाने पाहिले जाते. खर्च जितका जास्त, तितकी प्रतिष्ठा मोठी — अशी विकृत मानसिकता वाढत आहे.

          वरपक्ष आणि वधूपक्ष यांच्यात नकळत स्पर्धा सुरू असते. कोणाचा मंडप मोठा ? कोणाचा ड्रेस महागडा ? कोणत्या हॉटेलमध्ये कार्यक्रम ? किती पदार्थ ? किती लोक ? कोणता फोटोग्राफर ? हेच महत्त्वाचे झाले आहे. विवाहातील संस्कार, विधी, आशीर्वाद आणि भावनिक नाते दुय्यम ठरत चालले आहेत.

सोशल मीडियाने वाढवलेला कृत्रिमपणा

            पूर्वी लग्नाच्या आठवणी मनात जपल्या जायच्या; आज त्या “रील्स” आणि “स्टेटस” साठी तयार केल्या जातात. विवाहसोहळा आता कॅमेऱ्यासाठी जगतो आहे. वर-वधूंपेक्षा कॅमेरामन अधिक महत्त्वाचा वाटतो. प्रत्येक क्षण नैसर्गिक नसून “पोझ” बनला आहे.

               लग्नाआधी प्री-वेडिंग शूट, नंतर सिनेमॅटिक व्हिडिओ, ड्रोन शूट, सोशल मीडिया पोस्ट — हे सगळे इतके वाढले आहे की अनेकदा विवाहातील साधेपणा आणि नैसर्गिक आनंदच हरवून जातो. काही जोडपी लग्नापेक्षा फोटोशूटमध्ये अधिक रमलेली दिसतात. वास्तविक संसाराचे आयुष्य कसे असेल, जबाबदाऱ्या काय असतील, एकमेकांचा स्वभाव कसा आहे — यापेक्षा “फोटो किती सुंदर आले” यालाच अधिक महत्त्व दिले जाते.

नात्यांतील उब हरवत चालली

          आज अनेक नातेवाईक लग्नात फक्त औपचारिक उपस्थिती लावण्यासाठी येतात. वर-वधूसोबत फोटो काढणे, जेवण करणे आणि निघून जाणे — एवढाच सहभाग राहिला आहे. आपुलकीच्या गाठीभेटी, एकत्र बसून गप्पा, प्रेमाने केलेली मदत, आनंद वाटून घेण्याची भावना कमी होत चालली आहे.

          अनेक लग्नांमध्ये लोकांना एकमेकांची नावेसुद्धा माहिती नसतात. मोबाईलच्या स्क्रीनमध्ये अडकलेल्या समाजात प्रत्यक्ष नात्यांची ऊब कमी होत चालली आहे. लग्न म्हणजे आता “नेटवर्किंग इव्हेंट” बनत आहे.

अन्नाची उधळपट्टी : संवेदनाहीनतेचा कळस

             एका बाजूला देशात लाखो लोक दोन वेळच्या अन्नासाठी संघर्ष करत आहेत; दुसऱ्या बाजूला विवाहसमारंभात प्रचंड अन्न वाया जात आहे. शेकडो पदार्थ मांडले जातात, पण त्यातील मोठा भाग कचराकुंडीत जातो. ही केवळ उधळपट्टी नाही, तर सामाजिक असंवेदनशीलता आहे.

        लोकांना खरोखर किती अन्न आवश्यक आहे याचा विचार न करता केवळ प्रतिष्ठेसाठी पदार्थ वाढवले जातात. “आमच्या लग्नात १०० पदार्थ होते” हे अभिमानाने सांगितले जाते. पण त्या उरलेल्या अन्नाचे काय ? त्यामागे खर्च झालेल्या श्रमांचे काय ? याचा विचार होत नाही.

ध्वनीप्रदूषण आणि सार्वजनिक त्रास

        डीजे, फटाके, मिरवणुका आणि रात्री उशिरापर्यंत चालणारे कार्यक्रम यामुळे सामान्य नागरिकांना प्रचंड त्रास सहन करावा लागतो. रुग्णालये, विद्यार्थी, वृद्ध नागरिक, लहान मुले — यांचा विचार क्वचितच केला जातो.

                 रस्ते अडवून नाचणे, ट्रॅफिक जाम करणे, ध्वनीप्रदूषण करणे याला आनंदाचे नाव दिले जाते. प्रत्यक्षात हा दुसऱ्यांच्या शांततेवर होणारा अन्याय असतो. समाजात स्वातंत्र्याच्या नावाखाली बेफिकिरी वाढताना दिसते.

विवाहातील वाढती व्यापारीकरणाची प्रवृत्ती

       आज विवाह हा भावनिक सोहळा कमी आणि उद्योगधंदा अधिक बनला आहे. वेडिंग प्लॅनर, थीम डेकोरेशन, लक्झरी मेकअप, डेस्टिनेशन रिसॉर्ट, कोरिओग्राफर, सोशल मीडिया टीम — विवाहाभोवती एक मोठी बाजारपेठ उभी राहिली आहे.

      लोकांना गरज नसलेल्या गोष्टींची आवश्यकता निर्माण केली जाते. “हे केले नाही तर लग्न साधे वाटेल” अशी भीती दाखवली जाते. परिणामी अनेक कुटुंबे अवास्तव खर्चाच्या जाळ्यात अडकतात.

उशिरा होणारे विवाह आणि अवास्तव अपेक्षा

      आज मुलगा किंवा मुलगी निवडताना माणुसकीपेक्षा आर्थिक निकषांना अधिक महत्त्व दिले जाते. पगार किती ? घर किती मोठे ? कार कोणती ? दिसणे कसे ? लग्न किती भव्य होईल ? या अपेक्षांच्या ओझ्याखाली अनेक विवाह लांबतात.

              अनेक तरुण-तरुणी योग्य जोडीदार नाकारतात; कारण अपेक्षा अवास्तव असतात. परिणामी वय वाढते, मानसिक ताण वाढतो आणि विवाहसंस्थेबद्दल अस्थिरता निर्माण होते.

घटस्फोटांचे वाढते प्रमाण — समाजासाठी इशारा

     दिखाव्यावर उभे राहिलेले नाते वास्तवाच्या परीक्षेत टिकत नाही. संसारासाठी संयम, समजूतदारपणा, त्याग आणि संवाद आवश्यक असतो. पण आज अनेक विवाह बाह्य आकर्षणांवर उभे राहतात. लग्नातील खर्च जितका वाढतो, तितकी नाती मजबूत होतातच असे नाही.

      अनेक जोडपी विवाहानंतर वास्तवाला सामोरे जातात आणि नात्यांमध्ये दुरावा वाढतो. त्यामुळे घटस्फोटांचे प्रमाणही वाढताना दिसते. विवाहातील भपकेबाजपणाने मानसिक परिपक्वता वाढत नाही; उलट अपेक्षांचे ओझे वाढते.

बदलाची सुरुवात समाजानेच करावी

     समाज बदलायचा असेल तर सुरुवात प्रत्येक घरातून व्हावी लागेल. साधेपणाने लग्न करणाऱ्यांचा सन्मान झाला पाहिजे. कमी खर्चात, सामाजिक जबाबदारी जपत विवाह करणाऱ्या कुटुंबांना प्रोत्साहन दिले पाहिजे.

     लग्नात लाखो रुपये खर्च करण्यापेक्षा तेच पैसे मुलांच्या शिक्षणासाठी, घरासाठी, व्यवसायासाठी किंवा सामाजिक कार्यासाठी वापरले तर त्याचे अधिक चांगले परिणाम होतील. विवाहातील दिखाऊपणाला प्रतिष्ठेचे प्रतीक मानणे समाजाने थांबवले पाहिजे.

शेवटचा विचार

     विवाहाचा खरा अर्थ मंडपाच्या भव्यतेत नसतो; तो नात्यांच्या मजबुतीत असतो. संसार फुलवण्यासाठी महागडे स्टेज लागत नाही; लागते ती परस्पर समजूत, प्रेम, संयम आणि संस्कारांची शिदोरी.

     समाजाने आता ठरवण्याची वेळ आली आहे — आपण विवाहसंस्कृती जपणार आहोत की दिखाऊपणाच्या अंध स्पर्धेत तिला गमावणार आहोत ? कारण खर्चाच्या रोषणाईत नात्यांचा खरा प्रकाश हरवू लागला, तर ही केवळ विवाहसंस्थेची नव्हे, तर संपूर्ण समाजाच्या मूल्यव्यवस्थेची शोकांतिका ठरेल.