रक्तातही भ्रष्टाचार? कथित बनावट ब्लड प्लाझ्मा रॅकेट उघडकीस आल्याच्या वृत्ताने संपूर्ण देशातील रक्तदाते, रुग्ण, डॉक्टर आणि समाजमन हादरले !

रक्तातही भ्रष्टाचार?

रक्तपेढी व्यवस्थेसमोरील वाढते प्रश्न आणि विश्वास पुनर्स्थापनेची गरज

एक चिंतनात्मक अभ्यासलेख

लेखक : डॉ. दिलीप के. कोठावदे, नाशिक

चांगोदर (गुजरात) येथे कथित बनावट ब्लड प्लाझ्मा रॅकेट उघडकीस आल्याच्या वृत्ताने संपूर्ण देशातील रक्तदाते, रुग्ण, डॉक्टर आणि समाजमन हादरले आहे. या प्रकरणाचा तपास अद्याप सुरू असून सत्य न्यायालयीन प्रक्रियेनंतरच स्पष्ट होईल. परंतु या घटनेने एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आणला आहे—भारतातील रक्त संक्रमण व्यवस्था किती सुरक्षित, पारदर्शक आणि उत्तरदायी आहे?

         रक्तदान हा व्यवहार नसतो; तो विश्वासाचा करार असतो. एक रक्तदाता कोणत्याही अपेक्षेशिवाय आपल्या शरीरातील रक्ताचा अंश एका अनोळखी व्यक्तीच्या जीवनासाठी अर्पण करतो. तो विश्वास ठेवतो की त्याचे रक्त योग्य पद्धतीने संकलित होईल, वैज्ञानिक निकषांनुसार तपासले जाईल, सुरक्षितरीत्या साठवले जाईल आणि ज्या रुग्णाला त्याची गरज आहे त्याच्यापर्यंत शुद्ध स्वरूपात पोहोचेल.

        हा विश्वास तुटला तर त्याची किंमत केवळ एका प्रकरणापुरती मर्यादित राहत नाही; त्याचा परिणाम संपूर्ण रक्तदान चळवळीवर होतो.

रक्तदान चळवळीवर होणारा दूरगामी परिणाम

रक्तदान हे प्रेरणेतून चालणारे कार्य आहे. रक्तदाता विश्वासाने पुढे येतो. पण जर त्याच्या मनात "आपण दिलेल्या रक्ताचे पुढे काय होते?" हा प्रश्न निर्माण झाला, तर नवीन रक्तदाते पुढे येण्यास कचरतील. नियमित रक्तदात्यांचाही उत्साह कमी होऊ शकतो. याचा सर्वाधिक फटका कोणाला बसेल? तर अपघातग्रस्तांना, थॅलेसेमियाग्रस्त मुलांना, कर्करोगाच्या रुग्णांना, प्रसूतीमधील मातांना आणि शस्त्रक्रियेतील रुग्णांना.

      म्हणून अशा घटना केवळ गुन्हेगारी प्रकरणे नसून सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेसाठीही गंभीर इशारा आहेत.

काही प्रश्न आता समाजानेही विचारले पाहिजेत

@ प्रत्येक रक्तपिशवीचा संपूर्ण प्रवास डिजिटल पद्धतीने नोंदवला जातो का?

@रक्तघटक तयार करताना प्रत्येक टप्प्यावर स्वतंत्र गुणवत्ता तपासणी होते का?

@अचानक तपासण्या किती नियमित होतात?

@दोषी आढळल्यास परवाना तात्काळ निलंबित करण्याची प्रक्रिया किती प्रभावी आहे?

@रक्तदात्यांना त्यांच्या रक्ताच्या वापराबाबत मर्यादित पण विश्वासार्ह माहिती देण्याची व्यवस्था निर्माण करता येईल का?

हे प्रश्न व्यवस्थेविरोधात नाहीत; उलट व्यवस्थेला अधिक सक्षम करण्यासाठी आहेत.

आता कोणत्या सुधारणा आवश्यक?

भारतातील रक्त संक्रमण व्यवस्था अधिक विश्वासार्ह करण्यासाठी काही महत्त्वाच्या सुधारणा विचारात घेतल्या जाऊ शकतात.

      प्रत्येक रक्तपिशवीसाठी राष्ट्रीय डिजिटल ट्रेसिबिलिटी प्रणाली असावी, ज्यामुळे संकलनापासून रुग्णापर्यंतचा प्रत्येक टप्पा नोंदवला जाईल.

        रक्तघटक विभागात २४ तास सीसीटीव्ही देखरेख आणि सुरक्षित डिजिटल नोंदी निश्चित कालावधीपर्यंत जतन करण्याची सक्ती असावी.

        नियमित तपासण्यांबरोबरच अचानक स्वतंत्र गुणवत्ता लेखापरीक्षण (Random Audit) अनिवार्य केले जावे.

        गंभीर गैरप्रकार सिद्ध झाल्यास संबंधित व्यक्तींवर केवळ प्रशासकीय कारवाई नव्हे, तर रुग्णांच्या जीवाशी खेळल्याबद्दल कठोर फौजदारी कारवाई व्हावी.

        रक्तपेढ्यांच्या गुणवत्ता निकषांचे सार्वजनिक मूल्यांकन उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था निर्माण झाली, तर समाजाचा विश्वास अधिक दृढ होईल.

प्रामाणिक रक्तपेढ्यांचाही विचार आवश्यक

आज देशभरात शेकडो रक्तपेढ्या अत्यंत प्रामाणिकपणे कार्य करीत आहेत. अनेक डॉक्टर, पॅथॉलॉजिस्ट, रक्तपेढी अधिकारी, तंत्रज्ञ आणि कर्मचारी दिवस-रात्र सेवा देतात. त्यांच्या कार्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होईल अशी कोणतीही भूमिका घेणे योग्य नाही.

        म्हणूनच प्रत्येक संशयित संस्था दोषी आहे, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे आहे. तपास निष्पक्ष, पारदर्शक आणि पुराव्यावर आधारित असला पाहिजे. दोषींना शिक्षा आणि निर्दोषांना न्याय—हीच लोकशाहीची ओळख आहे.

रक्तदाता म्हणून आपली भूमिकाही महत्त्वाची

रक्तदान करणे ही जबाबदारी आहेच; पण आपण ज्या संस्थेत रक्तदान करतो ती अधिकृत परवानाधारक आहे का, तिची प्रतिमा काय आहे, गुणवत्ता निकषांचे पालन होते का, याची माहिती घेणेही आवश्यक आहे.

          रक्तदान शिबिरांचे आयोजक, सामाजिक संस्था आणि स्वयंसेवक यांनीही पारदर्शकता आणि गुणवत्तेला प्राधान्य दिले पाहिजे.

         रक्तदान ही मानवतेची सर्वोच्च अभिव्यक्ती आहे. त्या पवित्र कार्यावर संशयाची सावली पडणे ही संपूर्ण समाजासाठी चिंतेची बाब आहे.

         या प्रकरणातून आपण दोन गोष्टी शिकल्या पाहिजेत—पहिली म्हणजे, दोषींना कोणतीही दया न दाखवता कठोर शिक्षा झालीच पाहिजे. आणि दुसरी म्हणजे, या निमित्ताने संपूर्ण रक्त संक्रमण व्यवस्था अधिक सुरक्षित, पारदर्शक आणि विश्वासार्ह करण्यासाठी राष्ट्रीय स्तरावर व्यापक सुधारणा घडल्या पाहिजेत.

          रक्तदानावरील विश्वास टिकवणे हे केवळ शासनाचे काम नाही; ते रक्तदाता, रक्तपेढ्या, वैद्यकीय क्षेत्र, सामाजिक संस्था आणि प्रत्येक सजग नागरिकाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

रक्त पवित्र आहे... त्याची पवित्रता अबाधित राखणे हाच खरा राष्ट्रधर्म आहे.