रक्तदानाचे दीड शतक पूर्ण करणारा सेवाव्रती पत्रकार. विश्वविक्रमी रक्तदाते पत्रकार डॉ.दिलीप केदारनाथ कोठावदे यांचा प्रेरणादायी, भावस्पर्शी रक्तदान प्रवास

रक्तदानाचे दीड शतक पूर्ण करणारा सेवाव्रती पत्रकार

_विश्वविक्रमी रक्तदाते पत्रकार डॉ.दिलीप केदारनाथ कोठावदे यांचा प्रेरणादायी, भावस्पर्शी रक्तदान प्रवास_

“रक्ताला जात नसते, धर्म नसतो, भाषा नसते, प्रांत नसतो… रक्ताला एकच ओळख असते—माणुसकी..!”

आणि याच माणुसकीच्या नात्याला आपल्या आयुष्याचा धर्म मानून, रक्तदानाची अखंड सेवा करणारे ज्येष्ठ पत्रकार डॉ. दिलीप केदारनाथ कोठावदे, नाशिक यांनी आपल्या रक्तदानाच्या प्रवासातील १५० वे रक्तदान पूर्ण करण्याचा ऐतिहासिक, अभिमानास्पद आणि समाजप्रबोधनकारी टप्पा येत्या रविवारी २७ सप्टेंबर २०२६ रोजी गाठला जाणार आहे.

रक्तदानाच्या क्षेत्रात १५० वेळा स्वतः रक्तदान करणे ही केवळ आकडेवारी नाही; तर त्यामागे अनेक वर्षांची निष्ठा, सातत्य, सामाजिक जाणीव आणि माणसाच्या जीवनाविषयी असलेली अपार आस्था दडलेली आहे. म्हणूनच डॉ. कोठावदे यांचा हा प्रवास रक्तदान करणाऱ्या प्रत्येकासाठी प्रेरणादायी, समाजासाठी अनुकरणीय आणि मानवतेच्या इतिहासात लक्षवेधी ठरतो.

१८व्या वाढदिवशी सुरू झालेला अखंड सेवाप्रवास

डॉ. कोठावदे यांच्या रक्तदानाची सुरुवात त्यांच्या १८व्या वाढदिवशी झाली.  आणि तेव्हापासून सुरू झालेला हा सेवाप्रवास आज वयाच्या ५६ व्या वर्षी १५०व्या रक्तदानापर्यंत येऊन पोहोचला आहे. भारतीय संस्कृतीत १२ वर्षांच्या तपश्चर्येला अनन्य साधारण महत्व आहे. डॉ.कोठावदे यांची रक्तदान सेवा गेली ३८ वर्षे म्हणजेच तीन तपांहुन अधिक काळापासून सुरू असल्याने ते खऱ्या अर्थाने रक्ततपस्वी आहेत.

एक रक्तदान… अनेकांना जीवदान

रक्तदानाचे महत्त्व केवळ रक्तपेढीतील एका बाटलीपुरते मर्यादित नाही. अपघातग्रस्त, शस्त्रक्रियेसाठी दाखल असलेले रुग्ण, प्रसूतीतील माता, रक्तविकारांनी त्रस्त रुग्ण, थॅलेसेमियाग्रस्त बालके आणि जीवन-मरणाच्या संघर्षात असलेल्या असंख्य रुग्णांसाठी रक्त म्हणजे अक्षरशः जीवनाचा आधार असतो. आपल्या एका रक्तदानातून किमान तीन रुग्णांचे जीवन वाचू शकते...ही जाणीव मनात ठेवून डॉ. कोठावदे यांनी स्वतः नियमित रक्तदान केलेच; पण त्याचबरोबर समाजात रक्तदानाविषयी जनजागृती करण्याचे कार्यही सातत्याने केले. रक्तदान शिबिरांचे आयोजन, रक्तदात्यांना प्रोत्साहन, विविध सामाजिक संस्थांना जोडणे आणि रक्तदानाचा संदेश समाजाच्या विविध स्तरांपर्यंत पोहोचविणे, या माध्यमातून त्यांनी रक्तदानाची चळवळ अधिक व्यापक करण्याचा प्रयत्न केला.

पत्रकारितेतून रक्तदानाचा संदेश

डॉ. कोठावदे हे पत्रकार म्हणूनही चार दशकांहून अधिककाळ सामाजिक विषयांवर लेखणी चालवत आले आहेत. पत्रकारिता ही केवळ बातमी देण्याचे माध्यम नसून समाजमन घडविण्याचे प्रभावी साधन आहे, या भूमिकेतून त्यांनी रक्तदानाचा विषय सातत्याने समाजासमोर मांडला.

त्यांच्या लेखणीतून रक्तदान ही केवळ वैद्यकीय प्रक्रिया न राहता माणुसकीची सामाजिक जबाबदारी म्हणून समोर येते. स्वतः कृती करून आणि त्यानंतर लेखणीच्या माध्यमातून इतरांना प्रेरित करण्याचा हा दुहेरी प्रवास त्यांच्या रक्तदान कार्याचे वैशिष्ट्य म्हणावे लागेल.

१५० रक्तदानांच्या मागे हजारो प्रेरणांचे हात

एखाद्या व्यक्तीने १५० वेळा रक्तदान केले, एवढ्यावर या कार्याचे मूल्यमापन करता येणार नाही. कारण एका रक्तदात्याच्या कृतीमागे अनेकदा अनेक नवीन रक्तदाते तयार होतात. एका व्यक्तीच्या उदाहरणातून एखादा तरुण पहिल्यांदा रक्तदान करतो; त्यातून दुसरा प्रेरित होतो; आणि अशा प्रकारे रक्तदानाची साखळी निर्माण होते.

डॉ. कोठावदे यांच्या प्रदीर्घ रक्तदान प्रवासाचे महत्त्व याच ठिकाणी अधोरेखित होते. त्यांनी स्वतः रक्तदान केले आणि इतरांनाही रक्तदानासाठी प्रवृत्त केले. त्यांच्या प्रेरणेतून तयार झालेले अनेक तरुण रक्तदाते रक्तदानाच्या सेवाकार्यात सहभागी झाले असून त्यातील अनेकजण रक्तदानाच्या शतकाच्या उंबरठ्यावर आहेत.

याशिवाय विविध रक्तदान शिबिरांच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणात रक्तसंकलनाला हातभार लावण्याचे कार्य त्यांनी सातत्याने केले आहे.

त्यामुळे त्यांच्या १५० रक्तदानांकडे केवळ ‘१५०’ हा आकडा म्हणून न पाहता, त्यामागे उभ्या असलेल्या माणुसकीच्या असंख्य हातांचा आणि वाचलेल्या असंख्य जीवनांचा प्रवास म्हणून पाहणे अधिक उचित ठरेल.

रक्तदान : आकड्यांची शर्यत नव्हे, जीवन वाचविण्याची साधना

आज समाजात अनेक क्षेत्रांत विक्रम प्रस्थापित केले जातात. मात्र रक्तदानाचा विक्रम हा स्वतःची कीर्ती वाढविण्यासाठी नसून इतरांच्या जीवनासाठी केलेल्या त्यागातून निर्माण होतो. म्हणूनच १५० रक्तदानांचा हा टप्पा त्यांच्या दृष्टीने केवळ वैयक्तिक गौरवाचा क्षण नसून रक्तदानाची प्रेरणा अधिक व्यापक करण्याची संधी आहे.

रक्तदान किती वेळा केले, यापेक्षा त्यातून किती जणांना रक्तदानाची प्रेरणा मिळाली, हे अधिक महत्त्वाचे आहे, हा संदेश त्यांच्या कार्यातून अधोरेखित होतो.

रुग्णांच्या जीवनासाठी धावणारे हात

अनेकदा रुग्णालयात दाखल झालेल्या आणि ज्यांना रक्ताची गरज आहे अशा रुग्णांना वेळेवर रक्त उपलब्ध होण्यात अडचणी येतात. रक्तपेढीत साठा नसणे, दुर्मिळ रक्तगट असणे, आपत्कालीन परिस्थितीत मागणी वाढणे किंवा सणासुदीच्या काळात रक्तदात्यांची कमतरता यांसारख्या अनेक कारणांमुळे रुग्णांच्या नातेवाईकांसमोर “आता काय करायचे?” हा प्रश्न उभा ठाकतो.

अशा वेळी अनेक कुटुंबे हतबल होतात. काहींना तर आपल्या जवळच्या माणसाला वाचवण्यासाठी शहरातल्या शहरात, रक्तपेढीत भटकंती करावी लागते. काही वेळा तर वेळेत रक्त मिळाले नाही तर जीव जाण्याची भीती असते. अशा जीव-मरणाच्या संघर्षात उभ्या असलेल्या कुटुंबांसाठी डॉ. दिलीप कोठावदे हे देवदूताप्रमाणे धावून जातात.

जेव्हा एखाद्या रुग्णाच्या नातेवाईकांना रक्ताची गरज असते आणि ते निराश होतात, तेव्हा डॉ. कोठावदे यांचा एक फोन कॉल, एक संदेश किंवा एक भेट त्या कुटुंबाला नवी आशा देते. ते स्वतःच्या संपर्क सूचीतील रक्तदात्यांना फोन करतात, सामाजिक संस्थांना जोडतात, रक्तपेढीशी संपर्क साधतात आणि शेवटी प्रयत्नपूर्वक रक्त उपलब्ध करून देतात.

काही वेळा तर ते स्वतः रक्त देऊन, किंवा इतर रक्तदात्यांना एकत्र करून, रुग्णाच्या जीवनाला आधार देतात. अशा वेळी रुग्णाच्या नातेवाईकांच्या डोळ्यातून वाहणारे आभाराचे आणि सुटकेचे अश्रू हेच डॉ. कोठावदे यांच्या कार्याचे खरे बक्षीस असते.

“रक्त मिळाले नाही तर काय होईल?” या भीतीवर मात

अनेक रुग्णालयांमध्ये असे प्रसंग येतात जेव्हा डॉक्टरांना रुग्णावर शस्त्रक्रिया करायची असते, पण रक्ताअभावी ती शस्त्रक्रिया पुढे ढकलावी लागते. अशा वेळी रुग्णाच्या कुटुंबीयांची घालमेल थांबत नाही. “रक्त मिळाले नाही तर काय होईल?”, “आपल्या माणसाला वाचवता येणार का?” या प्रश्नांनी त्यांचे मन व्याकूळ होऊन जाते.

अशा प्रसंगात डॉ. कोठावदे यांचे सहकार्य जीवनाचा आधार ठरतो. ते केवळ रक्त उपलब्ध करून देत नाहीत, तर रुग्णाच्या कुटुंबीयांना मानसिक आधार देतात. “घाबरू नका, रक्त मिळेल”, “आपण एकत्र प्रयत्न करू”, “काळजी करू नका, मी आहे ना” अशा त्यांच्या शब्दांनी कुटुंबीयांच्या मनातील भीती दूर होते.

रात्र-दिवस न पाहणारी सेवा

काही वेळा रक्ताची गरज रात्रीच्या वेळी असते, सणासुदीच्या दिवशी असते किंवा सुट्टीच्या काळात असते. अशा वेळी अनेक रक्तदाते उपलब्ध होत नाहीत. पण डॉ. कोठावदे यांच्यासाठी रुग्णाची गरज हीच प्राथमिकता असते. ते रात्र असो किंवा दिवस, सण असो किंवा सुट्टी, रुग्णासाठी रक्त उपलब्ध करण्यासाठी सतत तत्पर असतात.

त्यांच्या फोनवर रात्री-अपरात्री कॉल्स येतात. काही वेळा तर ते झोपेतून उठून किंवा स्वतःच्या कामातून वेळ काढून रुग्णांसाठी रक्ताची व्यवस्था करतात. त्यांच्यासाठी रुग्णाचा जीव हाच सर्वात महत्त्वाचा असतो.

अनेक कुटुंबांसाठी “देवदूत”

अनेक रुग्णांच्या कुटुंबीयांसाठी डॉ. कोठावदे हे देवदूत ठरले आहेत. ज्या कुटुंबांनी आपल्या जवळच्या माणसाला गमावण्याची भीती मनात बाळगली होती, त्यांना डॉ. कोठावदे यांच्या प्रयत्नांमुळे आपल्या माणसाला परत मिळाल्याचा आनंद मिळाला आहे.

“डॉक्टरांनी सांगितले की रक्त मिळाले नाही तर ऑपरेशन करता येणार नाही. आम्ही सर्वत्र भटकलो, पण रक्त मिळेना. मग आम्ही डॉ. कोठावदे यांना फोन केला. त्यांनी लगेच प्रयत्न सुरू केले आणि काही तासांतच रक्त उपलब्ध करून दिले. आमच्या माणसाला वाचवण्यात त्यांचा मोठा वाटा आहे,” असे अनेक रुग्णांच्या नातेवाईकांनी कृतज्ञतेने सांगतात.

रक्तदानापलीकडे जाऊन केलेली सेवा

डॉ. कोठावदे यांचे कार्य केवळ स्वतः रक्तदान करण्यापुरते मर्यादित नाही. तर ते रुग्णांसाठी रक्त उपलब्ध करून देण्याचे कार्यही सातत्याने करतात. अनेकदा ते स्वतः रक्तदान करतात, अनेकदा इतर रक्तदात्यांना एकत्र करतात, आणि काही वेळा तर ते रक्तपेढीशी संपर्क साधून रक्ताची व्यवस्था करतात.

त्यांच्या या कार्यामुळे अनेक रुग्णांचे जीव वाचले आहेत, अनेक कुटुंबांच्या आशा जिवंत राहिल्या आहेत, आणि अनेक नातेवाईकांच्या डोळ्यातील अश्रू थांबले आहेत.

“रक्त मिळवून देणे” ही सुद्धा एक सेवा

समाजात रक्तदान करणाऱ्या अनेक महापुरुषांचा गौरव केला जातो. पण रुग्णांसाठी रक्त मिळवून देणाऱ्या व्यक्तींचा गौरव कमी प्रमाणात होतो. डॉ. कोठावदे यांनी हे दोन्ही कार्य सातत्याने केले आहे—स्वतः रक्तदान करणे आणि रुग्णांसाठी रक्त मिळवून देणे.

त्यांच्या या दुहेरी कार्यामुळे ते केवळ एक रक्तदाते न राहता, रुग्णांचे मित्र, कुटुंबीयांचे आधारस्तंभ आणि समाजाचे प्रेरणास्थान बनले आहेत.

आंतरराष्ट्रीय सन्मान — जगभरातील मान्यता

डॉ. दिलीप कोठावदे यांच्या रक्तसेवेला आंतरराष्ट्रीय सन्मान लाभला असून जगातील विविध राष्ट्रातील सामाजिक संस्थांकडून त्यांना सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांना युरोपियन युनियनच्या पुरस्कारासह अमेरिकेचे तीन पुरस्कार, जर्मनी, ऑस्ट्रेलिया, दुबई, श्रीलंका यांसारख्या देशांचे पुरस्कार तसेच नेपाळच्या गांधी पीस फाउंडेशनकडून मानद डॉक्टरेट प्रदान करण्यात आली आहे.

याशिवाय जिल्हा, राज्य व राष्ट्रीय पातळीवरही त्यांच्या रक्तसेवेची दखल घेतली गेली असून आजतागायत २०० पेक्षा जास्त पुरस्कार त्यांना प्राप्त झाले आहेत. हे पुरस्कार केवळ त्यांच्या वैयक्तिक कार्याचा गौरव नसून रक्तदानाच्या संस्कृतीचा, माणुसकीच्या सेवेचा आणि समाजप्रबोधनाचा गौरव आहेत.

पुरस्कारांचा अर्थ — केवळ गौरव नव्हे, तर जबाबदारी

डॉ. कोठावदे यांच्यासाठी हे पुरस्कार केवळ गौरवाचे प्रतीक नाहीत, तर आणखी जबाबदारीने काम करण्याची प्रेरणा आहेत. प्रत्येक पुरस्कारानंतर ते अधिक मेहनतीने रक्तदानाचे कार्य करतात, अधिक लोकांपर्यंत रक्तदानाचा संदेश पोहोचवतात आणि अधिक रुग्णांना रक्त उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करतात.

“पुरस्कार म्हणजे संपूर्णतेचे चिन्ह नसून पुढील प्रवासाची सुरुवात असते,” असे मत डॉ. कोठावदे व्यक्त करतात. त्यांच्या दृष्टीने प्रत्येक पुरस्कार हा नवीन जबाबदारी आणि अधिक सेवेचे आमंत्रण असते.

भारताचा गौरव - जागतिक पटलावर

डॉ. कोठावदे यांच्या कार्यामुळे भारताचे नाव जागतिक पटलावर गेले आहे. जगातील विविध देशांमधील संस्थांनी त्यांच्या कार्याची दखल घेऊन त्यांना सन्मानित केल्यामुळे भारतीय रक्तदान चळवळीला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे.

त्यांच्या कार्यामुळे जगभरातील रक्तदात्यांना प्रेरणा मिळाली आहे की, एक व्यक्ती किती मोठा बदल घडवू शकते. त्यांच्या १५० रक्तदानांचा विक्रम हा केवळ भारताचा नव्हे, तर संपूर्ण मानवतेचा गौरव आहे.

समाजासाठी एक जिवंत संदेश

आजच्या तरुण पिढीसमोर विविध क्षेत्रांत यशस्वी होण्याची अनेक उदाहरणे आहेत. मात्र स्वतःच्या शरीरातील रक्त दुसऱ्या अनोळखी व्यक्तीच्या जीवनासाठी देण्याची वृत्ती ही माणुसकीची सर्वोच्च अभिव्यक्ती आहे.

डॉ. कोठावदे यांच्या १५०व्या रक्तदानाच्या निमित्ताने समाजासमोर एक महत्त्वाचा प्रश्नही उभा राहतो—आपण आपल्या आयुष्यात किती वेळा रक्तदान केले? आणि आपण आणखी किती जणांना रक्तदानासाठी प्रेरित करू शकतो?

त्यांच्या दीडशतकाच्या रक्तदान प्रवासाचा खरा गौरव तेव्हाच होईल, जेव्हा या निमित्ताने शेकडो, हजारो नवीन रक्तदाते पुढे येतील.

‘रक्ततपस्वी’ कार्याला मनःपूर्वक अभिवादन

रक्तदानाच्या क्षेत्रातील सातत्यपूर्ण योगदान, सामाजिक बांधिलकी, पत्रकारितेच्या माध्यमातून केलेली जनजागृती आणि माणुसकीचा संदेश घेऊन चाललेला प्रदीर्घ प्रवास यामुळे डॉ. दिलीप केदारनाथ कोठावदे यांचा १५०वा रक्तदान सोहळा हा केवळ एका व्यक्तीचा गौरव सोहळा न राहता रक्तदान चळवळीचा उत्सव ठरावा, हीच अपेक्षा.

रक्तदानाचे दीड शतक पूर्ण करणाऱ्या या सेवाव्रती रक्तदात्याला समाजाकडून मिळणारा गौरव त्यांच्या कार्याचा सन्मान तर आहेच; पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे तो रक्तदानाच्या संस्कृतीचा सन्मान आहे.

रक्ताचा प्रत्येक थेंब माणुसकीची साक्ष देत राहो…

रक्तदानाची प्रत्येक कृती जीवनाची ज्योत तेवत ठेवो…

आणि डॉ. दिलीप कोठावदे यांच्या १५० रक्तदानांच्या प्रेरणेने

समाजात रक्तदात्यांची नवी पिढी निर्माण होवो..!

     जेव्हा रक्ताअभावी जीव धोक्यात असतो,

जेव्हा नातेवाईक हतबल होतात,

जेव्हा आशा संपल्यासारखी वाटते,

तेव्हा डॉ. दिलीप कोठावदे धावून जातात…

रक्त उपलब्ध करून देण्यासाठी,

आणि जीवनाची ज्योत तेवत ठेवण्यासाठी..!

विश्वविक्रमी रक्तदाते पत्रकार

डॉ. दिलीप केदारनाथ कोठावदे

यांच्या १५०व्या रक्तदानाला आणि रुग्णांसाठी केलेल्या अथक सेवेला मनःपूर्वक वंदन...!

त्यांच्या कार्याला कोट्यवधी प्रणाम..!

लेखक :-संजय भामरे,पुणे

(लेखक सामाजिक कार्यकर्ते,सुलेखनकार व सेवानिवृत्त मुख्याध्यापक आहेत.)